“Tanzimat ve II. Meşrutiyet Arasında Türkçe İlk Doğal Teoloji Eserleri ve Modern Ateizm Eleştirilerine Olası Katkıları” Başlıklı Çalıştay Gerçekleştirildi
Prof. Dr. Recep Alpyağıl’ın yürütücüsü olduğu TÜBİTAK 1001 projesi kapsamında “Tanzimat ve II. Meşrutiyet Arasında Türkçe İlk Doğal Teoloji Eserleri ve Modern Ateizm Eleştirilerine Olası Katkıları” başlıklı çalıştay, 24 Nisan 2026 tarihinde İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.
Üç oturum şeklinde gerçekleştirilen programda, Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e uzanan süreçte Türkçede ortaya çıkan doğal teoloji literatürü, modern ateizm eleştirileri, kelâm ve İslam felsefesi geleneği, evrim tartışmaları, sansür politikaları ve Osmanlı düşünce dünyasındaki nedensellik tasavvurları gibi farklı boyutlarıyla ele alındı.
Çalıştayın ilk oturumu Prof. Dr. Aydın Topaloğlu başkanlığında gerçekleştirildi. Bu oturumda Dr. Öğr. Üyesi Adem İrmak, doktorant İbrahim Yeşua Özçelik, Prof. Dr. Recep Alpyağıl ve Prof. Dr. Mehmet Bulğen doğal teoloji kavramının tarihsel, kavramsal ve kelâmî boyutlarına ilişkin bildiriler sundular. Oturumun müzakereleri ise Prof. İsmail Latif Hacınebioğlu, Prof. Dr. Mehmet Demirtaş ve Prof. Dr. Güncel Önkal tarafından yapıldı.
İkinci oturum, Prof. Dr. Hülya Terzioğlu başkanlığında düzenlendi. Oturumda Arş. Gör. Sümeyra Turan, Doktorant Ruveyda Tezel, Prof. Dr. Osman Demir ve yüksek lisans öğrencisi Feyza H. Şahin tarafından Fatma Aliye Hanım, Bereketzâde İsmail Hakkı ve G. F. Herrick gibi isimler üzerinden doğal teoloji anlayışları tartışıldı. Arş. Gör. Dr.Beyza Çavuş, Prof. Dr. Rıdvan Özdinç, Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Süruri ise oturumda müzakereci olarak yer aldı. Günün son oturumu Prof. Dr. Kemal Batak başkanlığında gerçekleştirildi. Bu oturumda Arş. Gör. Tugay Taşçı, Ali Ferruh Bey’in Teşhîr-i Ebâtıl adlı eseri bağlamında din ve bilim ilişkisi açısından çatışma tezini değerlendirdi. Arş.Gör. Asım Kaya, Tanzimat ve II. Meşrutiyet arasındaki sansür politikalarının doğal teolojinin gelişimi üzerindeki etkilerini evrim teorisi örneği üzerinden ele aldı. Doktorant Yunus Emre İnal ise Osmanlı’nın son döneminde farklılaşan nedensellik tasavvurları ve doğal teoloji yapma yolları üzerine bir bildiri sundu. Oturumun müzakereleri Dr. Öğr. Üyesi Kayhan Özaykal, Dr. Öğr. Üyesi Kenan Tekin ve Prof. Dr. Mehmet Ulukütük tarafından gerçekleştirildi. Çalıştay, proje kapsamında yürütülen araştırmaların bilimsel kamuoyuyla paylaşılması ve doğal teoloji literatürünün disiplinlerarası bir zeminde tartışılması açısından önemli bir akademik platform sundu. Proje, Tanzimat ve II. Meşrutiyet arasında Osmanlı Türkçesinde ortaya çıkan doğal teoloji metinlerini tespit etmeyi, bu metinlerin Türkçenin felsefe dili olarak gelişimine katkısını incelemeyi ve söz konusu literatürün çağdaş din felsefesi, teizm-ateizm tartışmaları ve modern ateizm eleştirileri bakımından taşıdığı imkânları ortaya koymayı hedeflemektedir.
Program, katılımcıların değerlendirmeleri ve müzakerelerle sona erdi. Çalıştayın proje kapsamında yürütülecek ileri çalışmalar, akademik yayınlar ve doğal teoloji araştırmalarına yönelik yeni iş birlikleri için verimli bir zemin oluşturduğu ifade edildi.
